چقدر از رفتارهای ما انسانها بصورت خودآگاه بروز پیدا میکنند و چقدر از رفتارهای ما بر اساس عوامل پنهان مانند “الگوهای ذهنی” شکل میگیرند؟
با آکادمی روانشناسی سربرگ تازه همراه باشید تا بدانید الگوی ذهنی چیست و چگونه زندگی، روابط عاطفی و تصمیم های ما را تحت تاثیر قرار میدهد.
نقش الگوهای ذهنی در رابطه عاطفی
الگوی ذهنی روی همه چیز تاثیر میگذارد! وقتی دو نفر در یک موقعیت مشابه قرار میگیرند، همیشه واکنش یکسانی نشان نمیدهند. ممکن است یک نفر یک انتقاد ساده را فرصتی برای رشد بداند، در حالی که فرد دیگری همان انتقاد را نشانه بی ارزشی خود تلقی کند.
ممکن است یک نفر دیر جواب دادن پیام را امری عادی بداند، اما فرد دیگری از همان اتفاق دچار اضطراب، نگرانی و ترس از دست دادن رابطه شود.
دلیل این تفاوت ها فقط تیپ شخصیتی یا شرایط زندگی نیست. بخش مهمی از این تفاوت ها به چیزی مربوط میشود که روانشناسان آن را «الگوی ذهنی» می نامند.
به زبان ساده الگوهای ذهنی مانند عینکی هستند که ما از پشت آن دنیا را میبینیم. این الگوها تعیین میکنند که چگونه اتفاقات را تفسیر کنیم، چه احساسی نسبت به خودمان داشته باشیم، با چه سبک ارتباطی، ارتباط برقرار کنیم و در موقعیت های مختلف چه تصمیمی بگیریم.
الگوی ذهنی در روانشناسی چیست؟
الگوی ذهنی مجموعه ای از باورها، برداشت ها، تفسیرها و پیش فرض هایی است که فرد درباره “خودش”، “دیگران” و “جهان” دارد. این الگوها معمولاً به صورت ناخودآگاه عمل میکنند. یعنی فرد اغلب متوجه نیست که در حال تفسیر واقعیت بر اساس یک الگوی ذهنی خاص است.
برای مثال فردی که دارای الگوی ذهنی «طرد شدن» است، ممکن است بسیاری از رفتارهای عادی دیگران را نشانه بی علاقگی یا ترک شدن تعبیر کند. در مقابل، فردی با الگوی ذهنی سالمتر همان رفتار را به شکل واقع بینانه تری تفسیر میکند.
به بیان ساده این «تفسیر ذهنی» همان جایی است که الگوهای ذهنی نقش اصلی را ایفا میکنند.
الگوهای ذهنی چگونه شکل میگیرند؟
هیچ انسانی با الگوهای ذهنی فعلی خود متولد نمیشود. این الگوها به مرور زمان و در اثر تجربه های زندگی شکل میگیرند و حتی تغییر میکنند.
مهمترین عوامل شکل دهنده الگوهای ذهنی عبارتاند از:
1. خانواده
خانواده اولین محیطی است که کودک در آن یاد میگیرد دنیا چگونه کار میکند. مثلا اگر کودک مدام مورد انتقاد قرار بگیرد ممکن است این الگوی ذهنی در او شکل بگیرد که: من به اندازه کافی خوب نیستم.
اگر والدین رفتارهای غیرقابل پیشبینی داشته باشند ممکن است کودک یاد بگیرد که: نمیتوان به دیگران اعتماد کرد.
تاثیر تجربه های عاطفی دوران کودکی را نباید در شکل گیری الگوی ذهنی دست کم گرفت. کودکی که بارها احساس طرد شدن یا نادیده گرفته شدن را تجربه کرده است، ممکن است در بزرگسالی نیز به دلیل مشکلات طرحواه خود، همان انتظار را از روابط داشته باشد.
2. روابط عاطفی گذشته
الگوهای ذهنی فقط در کودکی شکل نمیگیرند، شکست های عاطفی، تجربه خیانت، جدایی ناگهانی و روابط ناسالم نیز میتوانند الگوی ذهنی مخرب جدیدی ایجاد کنند. برای مثال فردی که تجربه خیانت داشته است ممکن است به تدریج این باور را در خود شکل دهد که: هیچ رابطه ای قابل اعتماد نیست.
3. محیط اجتماعی و فرهنگی
فرهنگ، جامعه، دوستان و حتی رسانه ها نیز در شکل گیری الگوهای ذهنی نقش دارند.
الگوی ذهنی روی چه چیزی تأثیر میگذارد؟
بسیاری از افراد تصور میکنند الگوهای ذهنی فقط روی افکار اثر دارند، اما واقعیت بسیار گسترده تر است. الگوهای ذهنی بر موارد زیر اثر میگذارند:
- روابط عاطفی
- ازدواج
- دوستی ها
- عزت نفس
- اعتماد به نفس
- نحوه تصمیم گیری
- مدیریت استرس
- موفقیت شغلی
- سلامت روان
در حقیقت بسیاری از تصمیم های مهم زندگی از فیلتر الگوهای ذهنی عبور میکنند. شناخت و اصلاح الگوهای ذهنی به مان کمک میکند شخصیت جذاب تری داشته باشیم. همچنین شناخت الگوهای ذهنی اطرافیان کمک میکند تعامل بهتری با آنها داشته باشیم.
انواع الگوی ذهنی در رابطه
الگوهای ذهنی زیادی در روانشناسی وجود دارد اما برخی از این الگو ها تاثیر عمیقی روی روابط عاطفی دارند مانند:
1. الگوی ذهنی طرد شدن
در این الگوی فرد دائماً نگران از دست دادن رابطه میباشد و به شدت تحت تاثیر ترس از تنهایی است. نشانه های این الگوی ذهنی:
- حساسیت به فاصله عاطفی
- نگرانی از ترک شدن
- وابستگی شدید
2. الگوی ذهنی دوست داشتنی نبودن
در این الگو فرد تصور میکند به اندازه کافی ارزشمند نیست. این افراد معمولا ویژگی های زیر را دارند:
- تأیید طلب هستند
- خود را با دیگران مقایسه میکنند
- از رد شدن میترسند
3. الگوی های ذهنی بی اعتمادی
این افراد تصور میکنند دیگران دیر یا زود به آنها آسیب خواهند زد. نتیجه این الگو اینگونه رفتارها است:
- شک
- کنترلگری
- حسادت
- سخت اعتماد کردن
4. الگوی های ذهنی وابستگی
در این الگو فرد احساس میکند بدون رابطه نمیتواند خوشحال باشد پس برای این افراد عشق به وابستگی تبدیل میشود در نتیجه:
- تنهایی را تحمل نمیکند
- از جدایی میترسد
- عزت نفس خود را از دست میدهند
5. الگوی ذهنی فاجعه سازی
در این الگو فرد همواره بدترین سناریوی ممکن را تصور میکند مثلاً:
- دیر جواب دادن پیام = پایان رابطه
- یک اختلاف کوچک = شکست کامل رابطه
الگوی ذهنی چگونه زندگی را خراب میکنند؟
1. نادیده گرفتن واقعیت ها
یکی از مهمترین مشکلات الگوهای ذهنی این است که فرد واقعیت را نمیبیند؛ بلکه واقعیت را از پشت فیلتر ذهن خود تفسیر میکند.
برای مثال؛ طرف مقابل چند ساعت پاسخ نمیدهد: در واقعیت ممکن است مشغول باشد/ اما الگوی ذهنی فرد میگوید حتماً دیگر دوستم ندارد. در نتیجه اضطراب ایجاد میشود، بحث شروع میشود و تنش افزایش می یابد و همین تنش ها میتوانند به مرور رابطه را فرسوده کنند.
2. تکرار روابط مشابه
یکی از عجیب ترین ویژگی های الگوهای ذهنی این است که تمایل دارند خودشان را تکرار کنند. به همین دلیل بعضی افراد بارها:
- جذب افراد مشابه میشوند
- وارد روابط مشابه میشوند
- شکست های مشابه را تجربه میکنند
برای شماهم جالبه بدونید چرا همیشه رابطه هایمان تکراری خراب میشوند؟ تاحالا براتون پیش اومده بپرسید چرا همیشه جذب آدم اشتباه میشویم؟
چگونه الگوی ذهنی خود را شناسایی کنیم؟
اولین قدم برای تغییر، آگاهی است از خود بپرس:
- چه افکاری مرتب در ذهن من تکرار میشوند؟
- بزرگترین ترس من در رابطه چیست؟
- در بیشتر شکست های عاطفی من چه موضوعی تکرار شده است؟
- درباره خودم چه باورهایی دارم؟
پاسخ این سؤال ها معمولاً سرنخ های مهمی درباره الگوهای ذهنی فرد ارائه میدهد.
چگونه الگوهای ذهنی را تغییر دهیم؟
تغییر الگوهای ذهنی یک فرایند تدریجی است، اما کاملاً امکان پذیر است.
مرحله اول: آگاهی
الگوی ذهنی را شناسایی کن. تا زمانی که الگو دیده نشود، تغییر هم اتفاق نمیافتد.
مرحله دوم: ثبت افکار
هر زمان احساس شدید تجربه کردی، افکار خود را یادداشت کن. این کار باعث میشود الگوهای تکراری آشکار شوند.
مرحله سوم: به چالش کشیدن افکار
از خود بپرس: چه شواهدی این فکر را تأیید میکند؟ چه شواهدی آن را رد میکند؟
مرحله چهارم: ساختن تفسیر جایگزین
به جای: حتماً دیگر دوستم ندارد .بگو: ممکن است دلیل دیگری وجود داشته باشد.»
مرحله پنجم: تمرین رفتار جدید
تغییر واقعی زمانی اتفاق میافتد که رفتار جدید بارها تکرار شود.
وقتی الگوهای ذهنی را اصلاح کنیم چه میشود؟
- اضطراب کمتر میشود
- روابط پایدارتر میشوند
- اعتماد به نفس افزایش پیدا میکند
- عزت نفس تقویت میشود
- تصمیم گیری بهتر میشود
- احتمال تکرار شکست های عاطفی کاهش مییابد.
در واقع تغییر الگوهای ذهنی فقط روابط را تغییر نمیدهد؛ بلکه میتواند مسیر کلی زندگی فرد را تغییر دهد.
بدون دیدگاه